Türk musikisinin icrasında kullanılan müzik aletlerinin tamamına saz denilmektedir. Ancak daha çok halk müziğinde kullanılan telli bir çalgının adıdır.
Farsça sâz kelimesinden Türkçeye geçtiği belirtilen, ancak her iki dilde de farklı anlamları bulunan saz, çoğunlukla “musiki aleti” manasında kullanılıyor.
Coğrafi açıdan kullanım alanı yoğun olan saz kelimesi, 5 asır öncesine kadar kullanımı olmayan bir kelimedir.
Evliya Çelebi’nin ünlü eseri Seyahatnamede çeng, kudum, tambura, çöğür, ney, davul, zurna gibi musiki aletlerinin saz adıyla tanımlandığı ve sazcı, sâzende, sâzendegân denilen kişilerin musiki aleti çalanlar olduğu ifade edilmiştir.
Sazları niteliklerine göre tasnif etmek amacıyla çok sayıda çalışma yapıldığı biliniyor. En fazla bilinen ayrım; Vurmalı, telli, nefesli sazlar şeklinde olmuştur.
Bu sazlar ayrıca kendi içinde alt gruplara ayrılır ve kullanım alanlarına göre farklı kategoriler içinde yer alır. Halk arasında ince ve kaba saz adıyla anılan çalgı gruplandırmaları yapılırken, kaba saz takımı davul ve zurna, ince saz takımı saz, kemane, darbuka, kaval gibi grupları kapsamaktadır. Bazen ince saz takımı ile cümbüş, ud, klarnet, kanun ve darbuka anlaşılmaktadır.
İsim farklılıklarına rağmen tip yapısı aynı olan sazlar, gövde, göğüs ve sap başta olmak üzere burguluk, kulak, perde, tel ile alt-üst eşiklerden oluşmaktadır.
Sazdaki perde bağları ile tel sayısı yöresel icraya göre belirleniyor. 60 yıl önce boyut belirlenmesi ile standartlaştırma çalışmaları yapılan saz, radyo ile birlikte ihtiyaçla kullanımı ve yaygınlığı artmıştır.
Sazın en karakteristik özelliklerinden biri sap kısmının üzerine bağlanan perdelerdir. Bir dönem at yelesi ve kuyruğundan yapılan perdeler, Anadolu’da bağırsak kirisi ve bakır telden de yapılmıştır.
Sazda perde bağı 8 ile 30 arasında değişmektedir. Sapın bitiş noktası itibarıyla 5 ya da 6 ilâve perdenin yapıştırılmasıyla perde sayısı arttırılan sazlar da bulunmaktadır.
Adını perde bağlarından aldığı rivayet edilen ve bağlama adı verilen enstruman saz terimini unutturmuştur. Bağlama, musiki aleti anlamını içermezken, söz konusu çalgı tipinin tamamını kapsar hale gelmiştir. Cura, bağlama, tambura, divan sazı dörtlüsü “bağlama ailesi” adıyla anılır.
0,15 ila 0,30 milimetre arasında metal tellerin kullanılabildiği sazda, tellerin en incesine “cin teli”, bakır kirişler dolanmış olan tele bas sesi vermesi nedeniyle “bam teli” denilir.
1950’li yıllarla birlikte modernleşme hareketlerinin uzantısı olarak sazın yapısı ve çalım tekniklerinde fark edilebilecek değişimler oldu. Perde sayısındaki değişiklik, sap boyunun kısaltılması, çalım tekniğindeki farklılaşma, elektronik düzenek-lerle ses arttırılması gibi bir dizi değişim olmuştur.
Günümüzde saz geleneksel dokusundan uzaklaşmış ve farklı bir çalgı haline gelmiştir.